संपत्ती आमची, निर्णय दुसऱ्यांचे; गडचिरोलीत विकासाविरोधात नव्हे, अन्यायाविरोधात लढा
गडचिरोली प्रतिनिधी | मनोज उराडे
गडचिरोली जिल्ह्यात सध्या विकास, उद्योग, गुंतवणूक आणि रोजगाराच्या मोठमोठ्या घोषणा होत आहेत. कोट्यवधी रुपयांच्या प्रकल्पांची स्वप्ने रंगवली जात आहेत. मात्र या चकचकीत घोषणांच्या पडद्यामागे एक वेदनादायी वास्तव उभे राहत असल्याची भावना स्थानिक नागरिक, शेतकरी आणि आदिवासी समाजामध्ये दिवसेंदिवस तीव्र होत आहे.
आज गडचिरोलीत एक प्रश्न प्रत्येक गावात, प्रत्येक शेतात आणि प्रत्येक ग्रामसभेत घुमत आहे हा विकास खरंच स्थानिकांसाठी आहे का, की स्थानिकांच्या जमिनीवर उभारल्या जाणाऱ्या व्यवस्थेसाठी? ज्या भूमीने पिढ्यानपिढ्या कुटुंबांचे पालनपोषण केले, ज्या जंगलाने आदिवासी समाजाला जीवन दिले, ज्या शेतातून हजारो संसार फुलले, आज त्याच भूमीवर विकासाच्या नावाखाली बुलडोझर फिरण्याची भीती निर्माण झाली आहे. स्थानिकांच्या मते, त्यांच्या संमतीशिवाय, त्यांच्या मतांचा पुरेसा विचार न करता अनेक निर्णय घेतले जात असल्याची भावना वाढीस लागली आहे.
जमीन गेली तर फक्त मालमत्ता जात नाही, तर इतिहास आणि ओळखही हरवते
भूमिपुत्रांसाठी जमीन ही केवळ मालमत्ता नसते. ती त्यांच्या पूर्वजांची आठवण असते, त्यांच्या संस्कृतीचा पाया असते आणि त्यांच्या पुढील पिढ्यांच्या भविष्याची हमी असते. त्यामुळे जमीन संपादनाचा विषय हा केवळ आर्थिक व्यवहार नसून भावनिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक अस्तित्वाचा प्रश्न बनला आहे. अनेक शेतकरी आणि आदिवासी कुटुंबांमध्ये अशी भावना व्यक्त होत आहे की, विकासाच्या नावाखाली त्यांच्या हातातून जमीन निसटत आहे आणि त्याबदल्यात मिळणाऱ्या आश्वासनांची शाश्वती नाही. एकदा जमीन गेली की ती पुन्हा परत मिळत नाही; पण रोजगाराची आश्वासने किती काळ टिकतील, याबाबत प्रश्न उपस्थित केले जात आहेत.
स्वतःच्या जमिनीचा मालक ते कंत्राटी मजूर?
एकेकाळी स्वतःच्या जमिनीवर स्वाभिमानाने शेती करणारे अनेक भूमिपुत्र आज उद्याच्या भविष्याबाबत चिंतित आहेत. स्थानिक नागरिकांचा सवाल आहे की, जर विकासाच्या प्रक्रियेनंतर स्थानिकांना कायमस्वरूपी रोजगार, व्यवसायाच्या संधी आणि आर्थिक स्थैर्य मिळत नसेल, तर हा विकास कोणाच्या हिताचा आहे? “ज्यांच्या जमिनी घेतल्या जातात, त्यांनाच पुढे स्वतःच्या गावात कंत्राटी मजूर म्हणून काम करण्याची वेळ येणार असेल, तर हा विकास नसून विस्थापनाचा मार्ग आहे,” अशी भावना अनेक ठिकाणी व्यक्त होत आहे.
जंगल संपले तर जीवनच संपेल- गडचिरोलीची ओळख केवळ खनिजसंपत्ती किंवा उद्योगांमुळे नाही; तर येथील घनदाट जंगल, जैवविविधता आणि आदिवासी संस्कृतीमुळे आहे. मात्र वाढत्या औद्योगिकीकरणामुळे जंगलतोड, भूजलाचा वाढता वापर, प्रदूषण आणि पर्यावरणीय समतोल बिघडण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.
स्थानिकांच्या मते, जंगल नष्ट झाले तर केवळ झाडे नष्ट होत नाहीत, तर हजारो कुटुंबांच्या जीवनाचा आधारच हिरावला जातो. पाणीटंचाई, तापमानवाढ, वन्यजीवांवरील परिणाम आणि पारंपरिक जीवनशैलीचे होणारे नुकसान याकडेही गांभीर्याने पाहण्याची गरज असल्याचे मत व्यक्त होत आहे.
रोजगाराचे आश्वासन की वास्तवातील निराशा?
मोठ्या उद्योगांमुळे स्थानिक युवकांना रोजगार मिळेल, असे सांगितले जाते. मात्र अनेक सामाजिक संघटना आणि नागरिकांच्या मते, प्रत्यक्षात अपेक्षित प्रमाणात स्थानिकांना रोजगार मिळत नसल्याची भावना वाढत आहे. बाहेरून मोठ्या प्रमाणावर कामगार येत असल्याने स्थानिक बेरोजगार युवकांमध्ये असंतोष वाढत असल्याचेही बोलले जात आहे.
स्थानिक युवकांचा प्रश्न सरळ आहे “आमच्या जमिनी गेल्या, आमची संसाधने वापरली गेली, पण रोजगारही बाहेरच्या लोकांनाच मिळणार असेल, तर आमचा फायदा नेमका कुठे आहे?”
विकास म्हणजे फक्त उद्योग नव्हे; माणूसही केंद्रस्थानी हवा
तज्ज्ञ आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांच्या मते, विकासाची खरी व्याख्या केवळ कारखाने, रस्ते आणि गुंतवणूक इतकी मर्यादित नसते. विकासामध्ये स्थानिकांचे हक्क, पर्यावरणाचे संरक्षण, सामाजिक न्याय, रोजगाराची हमी आणि लोकांचा सहभाग यांनाही तितकेच महत्त्व असते. जर विकासाच्या प्रक्रियेत स्थानिक नागरिकांच्या भावना, ग्रामसभांचे निर्णय आणि लोकशाही मूल्यांकडे दुर्लक्ष झाले, तर त्यातून निर्माण होणारा असंतोष भविष्यात अधिक गंभीर स्वरूप धारण करू शकतो.
आजचा प्रश्न जमिनीचा नाही; अस्तित्वाचा आहे
गडचिरोलीत आज सुरू असलेली चर्चा केवळ जमीन संपादनाची नाही. हा संघर्ष आहे स्वाभिमानाचा, परंपरेचा, संस्कृतीचा आणि पुढील पिढ्यांच्या भविष्याचा.
भूमिपुत्रांचा संदेश स्पष्ट आहे
“जमीन आमची, जंगल आमचे, पाणी आमचे — मग विकासही आमच्या सहभागाने आणि आमच्या हितासाठीच झाला पाहिजे!”
“विकास हवा, पण आमच्या अस्तित्वाच्या किंमतीवर नाही. उद्योग हवेत, पण स्थानिकांच्या अधिकारांसह. प्रगती हवी, पण लोकांचा आवाज दाबून नाही.”
गडचिरोलीच्या जनतेची मागणी संघर्षाची नाही, तर संवादाची आहे; विरोधाची नाही, तर न्याय्य सहभागाची आहे. कारण इतिहास साक्षी आहे की, जनतेच्या सहमतीने आणि विश्वासाने उभा राहिलेला विकासच शाश्वत ठरतो.
आज गडचिरोलीच्या मातीतून एकच आवाज घुमत आहे “विकासाच्या रथाला आम्ही विरोधक नाही; पण त्या रथाच्या चाकाखाली आमचे अस्तित्व चिरडले जाणार असेल, तर संघर्ष अटळ आहे!”
